Back to blog

Klimaatactie is een heilige opdracht, zegt de paus tegen 1,2 miljard rooms-katholieken

8 juli 2015 in In de media

Dit artikel is je cadeau gedaan door betalend lid Claire Boonstra:

https://decorrespondent.nl/3040/Klimaatactie-is-een-heilige-opdracht-zegt-de-paus-tegen-12-miljard-rooms-katholieken/246367862400-5949b89e

 

‘We hebben een nieuwe dialoog nodig over hoe we de toekomst van de planeet vormgeven.’

Dat twitterde @Pontifex @Pontifex op Twitter. – het account van paus Franciscus – op 18 juni aan zijn bijna 6,5 miljoen volgers. Het was de dag waarop hij zijn encycliek over het milieu publiceerde.

De encycliek, Laudato Si’ (Geprezen zijt Gij), vertaalt de christelijke milieuleer naar hedendaagse context. Het resultaat is opzienbarend: de paus blijkt een klimaatactivist. Hij roept op tot actie en dialoog. En hij heeft daarbij iets te bieden wat het klimaatdebat tot op heden ontbeert: een taal van schuld én verlossing. Een taal van hoop.

Hoewel het bepaald niet de eerste keer is dat de kerk zich over het milieu uitlaat, is een encycliek van deze status en omvang nog niet eerder gepubliceerd. Het document zal binnen de rooms-katholieke kerk worden gebruikt als basis voor preken, maar is ook nadrukkelijk gericht aan ‘de hele menselijke familie.’ Wat kunnen we erin lezen?

Een verhaal waarin alles met elkaar samenhangt

‘Het geweld dat bestaat in het hart van de mens, verwond door de zonde, uit zich ook in de ziekte die we zien in de aarde, in het water, de lucht en in levende wezens.’

Dat is het uitgangspunt: we hebben een probleem.
De paus beschrijft uitgebreid de crises waar we nu in verkeren: vervuiling, zeespiegelstijging, verzuring van de oceanen, zoetwaterschaarste, ontbossing enzovoort. Hij onderschrijft de ‘zeer solide wetenschappelijke consensus’ Carbon Brief zette de zeer degelijke wetenschap achter de encycliek op een rij. die erop wijst dat we een ‘onrustbarende opwarming’ van de aarde meemaken. We moeten fossiele brandstoffen als kolen en olie zo snel mogelijk achter ons laten. En we moeten inzien dat op deze wereld alles met elkaar samenhangt en dat we niet zonder liefde voor de natuur kunnen. (Het woord ‘liefde’ komt in de Engelse versie 67 keer Elizabeth Kolbert van The New Yorker telde het aantal keer dat het woord ‘liefde’ in de encycliek voorkomt. voor.)

De paus zou de paus niet zijn als hij geen schuldigen zou aanwijzen. De encycliek is doorspekt van de technologie- en kapitalismekritiek. Franciscus hekelt het consumentisme en de wegwerpcultuur, de ‘cult van ongebreidelde menselijke macht’ en het relativisme van de moderne mens, die ‘alles wat het eigenbelang niet dient als irrelevant wegzet.’ Hij haalt hard uit naar christenen die de natuur veronachtzamen Ook interessant: hoe de paus onlangs uithaalde naar christenen die werken of investeren in de wapenindustrie. en maakt milieubescherming een religieuze opdracht. ‘Milieubescherming wordt een religieuze opdracht,’ constateerde ook NRC Handelsblad.

Pope Francis blasts climate change deniers in the draft. Photograph: Franco Origlia/Getty Images

Pope Francis blasts climate change deniers in the draft. Photograph: Franco Origlia/Getty Images

Verder doet hij een hoop dingen die je niet verwacht van een paus – zo bespreekt hij zijn ideeën over architectuur, stedenbouw en transport – en helaas doet hij ook dingen die je juist wel van een paus verwacht, zoals uithalen naar abortus en gendervrijheid.

Er valt ongelofelijk veel over Laudato Si’ te zeggen en er valt evenveel tegenin te brengen. Niet iedereen zal de encycliek (willen) lezen. Maar via de kerk zullen 1,2 miljard rooms-katholieken Over het aantal katholieken wereldwijd. wereldwijd met deze ‘doctrine’ in aanraking komen. Het leek me daarom wel gepast om de belangrijkste stellingen van de paus eens op een rij te zetten. Daarna laat ik zien waarom de encycliek, in de woorden van een NASA-wetenschapper, Zie deze uitspraak van NASA-klimatoloog Gavin Schmidt in USA Today. ‘misschien wel een grotere impact zal hebben dan de klimaatonderhandelingen in Parijs.’

Stelling 1. De markt en technologie gaan het probleem niet oplossen

Sommige mensen geloven dat economische groei en technologie alle milieuproblemen oplossen, schrijft de paus. Ze betogen zelfs dat honger en armoede door groei zullen worden weggenomen.

Dat is onzin, schrijft de paus. De wereldeconomie heeft ons veel goederen en welvaart gebracht, maar ze is ‘niet in staat gebleken om respect voor het milieu te verzekeren.’ Het model van privaat eigendom en handel is zelfs ‘structureel pervers’, omdat het armen ervan weerhoudt hun vitale behoeftes te vervullen.​ We konden lang doen alsof dat niet ‘ons’ probleem was, maar klimaatverandering drukt ons met de neus op de feiten: dit economische model werkt niet, het maakt de planeet kapot. De formulering – ‘it’s breaking the planet’ – komt van Bill McKibben in The New York Review of Books.

We moeten de ‘magische conceptie van de markt,’ die suggereert dat problemen eenvoudigweg kunnen worden opgelost’ door meer groei en meer winst, laten varen. ‘Alles wat kwetsbaar is, zoals het milieu, is weerloos tegenover de belangen van een vergoddelijkte markt.’

Moderne technologie komt er al niet veel beter vanaf. De paus erkent dat technologie veel vooruitgang heeft gebracht, maar onze morele ontwikkeling is daar ver bij achtergebleven. Vooralsnog is technologie ook niet in staat gebleken om de ernstigste milieu- en sociale problematiek op te lossen.

De paus keert zich tegen het ‘irrationele vertrouwen’ in vooruitgang door een combinatie van economische groei en technologische wonderen . Deze ‘alliantie […] zet uiteindelijk alles buitenspel dat haar onmiddellijke belangen niet behartigt,’ schrijft Franciscus.

Stelling 2. Onze lifestyle is deel van het probleem

Mensen worden maar al te snel opgeslokt door een ‘wervelwind van onnodige’ consumptie die samengaat met een ‘vervelende eentonigheid’, schrijft Franciscus, en ‘hoe leger het hart,’ hoe hebberiger de mens. Hij hekelt iedereen die maar de hele tijd razend druk is, of opgeslokt wordt door ‘the cult of appearences’ en daardoor geen aandacht meer heeft voor de natuur. We leven te snel, we leven in een tijdperk van lawaai en afleiding en information overload.

Ons huidige consumptieniveau is simpelweg niet te handhaven. ‘De aarde, ons gemeenschappelijke huis, begint steeds meer te lijken op een enorme berg troep.’ Deze uitspraak herhaalde hij op Twitter. Het tempo van consumptie, verspilling en verandering van de leefomgeving gaat de spankracht van de aarde zo ver te buiten, dat ‘onze hedendaagse lifestyle, onduurzaam als die is, alleen nog catastrofe kan veroorzaken.’

We kunnen hierover niet langer lichthartig doen, schrijft Franciscus, er moet een einde komen aan onze ‘vrolijke roekeloosheid.’ Hoe kunnen we rustig slapen als onze consumptie de armen en de toekomstige generaties berooft van wat ze nodig hebben om te overleven? Instemmend citeert Franciscus zijn voorganger Benedictus, die stelde dat het ‘goed zou zou als mensen zich zouden realiseren dat iets kopen altijd een morele – en niet louter een economische – handeling is.’

Franciscus trekt de verregaande conclusie die de twee bovenstaande stellingen impliceren: iedere poging om de wereld te beschermen en te verbeteren vraagt om ingrijpende veranderingen van ‘lifestyles, modellen van productie en consumptie, en de gevestigde machtsstructuren die hedendaagse samenlevingen besturen.’

Wie dat niet had verwacht van de paus: er komt nog meer.

Stelling 3. De rijke landen moeten hun schuld terugbetalen

Franciscus staat bekend Lees in Time: ‘A Pope for the Poor.’ als paus ‘van de armen.’ Karakteristiek voorbeeld: de paus riep priesters en nonnen op om ‘nederige’ auto’s te kopen. Hij maakt zich ook in deze encycliek hard voor de meest kwetsbaren, omdat zij bovenal de dupe worden van de huidige milieu- en klimaatproblematiek. Waterschaarste treft bijvoorbeeld vooral de armen die geen flesjes water kunnen betalen. En toenemende droogte als gevolg van klimaatverandering treft vooral boeren in arme regio’s. Het voorbeeld van de arme boeren wordt iets verder uitgewerkt in dit artikel in The Atlantic.

‘Dezelfde manier van denken die radicale oplossingen tegen klimaatverandering in de weg staat, staat ook de beëindiging van armoede in de weg’

De crises van armoede en het milieu zijn dus niet los van elkaar te zien. De president van de Wereldbank spreekt in reactie op de encycliek van een ‘intrinsic link between climate change and poverty.’ ‘De manier van denken die geen ruimte laat voor oprechte zorg voor het milieu, is dezelfde manier van denken die geen ruimte laat voor de zorg voor de meest kwetsbare leden van de samenleving,’ schrijft hij. Wie de nadruk legt op succes en zelfvoorzienendheid, heeft weinig tijd om te investeren in de tragen, de zwakken of de minder getalenteerden, schrijft de paus. ‘Dezelfde manier van denken die radicale oplossingen tegen klimaatverandering in de weg staat, staat ook de beëindiging van armoede in de weg.’

We moeten ons dus realiseren dat ‘een werkelijk ecologische benadering altijd een sociale benadering wordt; [zo’n benadering] moet vragen van rechtvaardigheid integreren in het debat over het milieu, zodat we zowel de roep van de aarde, als de roep van de armen horen,’ schrijft de paus.

De rijke landen hebben een ‘ecologische schuld’ Op Wikipedia lees je meer over de interessante geschiedenis van het begrip ‘ecological debt.’ uitstaan bij de arme landen: zij hebben de grootste bijdrage geleverd aan klimaatverandering en dus moeten zij ook de kosten dragen. Een van de concrete gevolgen? ‘De rijke landen moeten hun consumptie van fossiele energie sterk terugbrengen en ze moeten arme landen helpen bij het ontwikkelen van beleid en programma’s voor duurzame ontwikkeling.’

Stelling 4. We hebben een morele kentering nodig

‘De paus pleit voor een integrale ecologie,’ zei bisschop Gerard de Korte bij de Nederlandse presentatie van de encycliek, ‘waarin zorg voor de schepping verbonden is met zorg voor de armen. […] Respect voor de schepping gaat ook over de ontwikkeling van wie en hoe we zijn als mens.’

Franciscus wil vooral duidelijk maken dat we niet losstaan van de natuur. Hij prijst de mensen die offers brengen om de aarde of de armen te helpen. Hij predikt het principe van soberheid en van ‘minder is meer.’ Met instemming haalt hij de apostel Bartolomeüs aan, die ons vroeg om ‘consumptie te vervangen door opoffering, hebzucht door vrijgevigheid, spilzucht door de bereidheid te delen.’ Daarin zou een bevrijding van angst, inhaligheid en dwang liggen.

Dit is geen oefening in zichzelf. Volgens Franciscus kunnen we de economie en technologie pas voor alle mensen én de aarde laten werken als we deze morele kentering hebben doorgemaakt. ‘De verwerping van iedere vorm van egocentrisme en zelf-absorptie [is] essentieel als we werkelijk voor onze broeders en zusters en voor het milieu willen zorgen,’ schrijft Franciscus.

We moeten een nieuwe manier van denken ontwikkelen die weerstand biedt aan het dominante technocratische paradigma, schrijft de paus. Doen we dat niet, dan zullen zelfs de beste ecologische initiatieven verstrikt raken in de globale logica die ons nu juist in de problemen heeft gebracht. We moeten een breder begrip van welvaart ontwikkelen en voorkomen dat bedrijfsbelangen het beleid bepalen.

De paus heeft met deze encycliek luid en duidelijk gesproken, en dat heeft op zichzelf al effect. Eind juni verzamelden klimaatactivisten zich in Vaticaanstad om de paus toe te juichen. ‘Dit is de eerste keer dat een persoon van grote autoriteit in onze globale cultuur de schaal en diepte van onze [klimaat]crisis en de gevolgen daarvan voor wat het betekent om mens te zijn, heeft benoemd,’ aldus klimaatactivist Bill McKibben Hier lees je de analyse van McKibben. in The New York Review of Books.

Een "weidegrond" in Texas, uit de serie 'Feedlots' van fotograaf Mishka Henner.

Een “weidegrond” in Texas, uit de serie ‘Feedlots’ van fotograaf Mishka Henner.

 Heeft de paus ook oplossingen?

Bijna iedereen krijgt in deze encycliek de wind van voren. ‘De paus bekritiseert de instrumenten die veel milieuorganisaties en bijna alle economen als de meest effectieve maatregelen zien om klimaatverandering in te perken,’ constateerde Elizabeth Kolbert Lees hier de analyse van Kolbert. in The New Yorker. Hij wil bijvoorbeeld niets weten van een wereldwijde CO2-belasting (omdat armen daar ook aan mee zouden moeten betalen). Hij schrijft dat overbevolking het probleem niet is, terwijl daar best iets voor valt te zeggen. De invloedrijke econoom Jeffrey Sachs ziet overbevolking wél als het probleem en pleit voor geboortebeperking.

De praktische oplossingen die hij wél biedt, zijn weinig inspirerend. Franciscus pleit bijvoorbeeld voor afvalscheiding, recycling, carpooling en de lichten uitdoen als ze niet gebruikt worden. De paus schrijft bovendien dat we ‘sterkere en efficiëntere internationale instituties’ nodig hebben om tegenwicht te bieden tegen de multinationals en hun marktdenken. Niet bepaald vernieuwend. En dit terwijl de kerk zelf nog niet eens haar aandelen in fossiele energie heeft verkocht. The Guardian: ‘Vatican ‘may’ consider divestment from fossil fuels, despite pope’s call to arms.’

De paus vertelt het verhaal van klimaatverandering in termen van schuld, zonde, overmoed, hebzucht én hun tegendeel: vergeving, eenvoud, terughoudendheid, liefde

Toch maakt het zijn encycliek niet nutteloos. De paus heeft met zijn encycliek opgeroepen tot een ‘nieuwe dialoog.’ Wat zou de rooms-katholieke kerk kunnen toevoegen in een collectieve dialoog over klimaatverandering, over het milieu, over de toekomst van de planeet?

Het antwoord: een morele taal. De wetenschappelijke feiten over het veranderende klimaat hebben de wereld tot nu toe onvoldoende in beweging gebracht. De paus vertelt het verhaal van ecologische rampen en klimaatverandering in termen van schuld, zonde, overmoed, hebzucht én hun tegendeel: vergeving, eenvoud, terughoudendheid, liefde.

Het is een vocabulaire dat de aandacht ‘verlegt van de macro-oplossingen van klimaatconferenties, naar de persoonlijke ethiek van rentmeesterschap’, zoals een commentator Lees hier de analyse van Emma Green van The Atlantic. het samenvatte. Dat is een welkome verschuiving in het klimaatdebat, dat nu veel te veel wordt beheerst door afstandelijke verhandelingen over emissiehandel, kosten-batenanalyses en CO2-belastingen.

De invloed van de paus

Maar zulke woorden hebben uiteindelijk alleen effect als ze komen van iemand met invloed. Bereik is het probleem niet: via de kerk zullen 1,2 miljard gelovigen de boodschap vernemen. De Nederlandse kerk zal ‘de grote thema’s van de encycliek in haar contacten met politici, in de wetenschappelijke wereld, werkgevers en met vakbonden onder de aandacht brengen,’ zei bisschop De Korte na de presentatie van Laudato Si’. In andere landen zijn de effecten van die lobby soms al Een internationale coalitie van katholieke organisaties heeft in navolging van de encycliek een oproep gedaan om het milieu beter te beschermen. te zien, De Britse kerk zet zich bijvoorbeeld in voor klimaatactie. en de verwachting The New York Times wees op de mogelijke effecten in Brazilië. is dat de encycliek in een land als Brazilië – waar Franciscus zeer populair Hier meer over de populariteit van de paus. is – grote invloed zal hebben.

Maar bereikt Franciscus wel de juiste mensen?

Geen van de vier grootste uitstoters van broeikasgassen – China, de VS, India en Rusland – heeft een rooms-katholieke meerderheid, analyseerde journalist Ben Adler in Mother Jones. Mother Jones: ‘We Have Some Bad News For You About the Pope’s Big Climate Push.’ ‘Rusland, India en Japan hebben allemaal zorgwekkende signalen afgegeven over hun inzet bij de klimaatonderhandeingen in Parijs deze herfst,’ schrijft Adler. ‘Er is geen reden om aan te nemen dat de visie van de paus daar iets aan verandert.’

Maar ook zonder een rooms-katholieke meerderheid kan de invloed van de paus aanzienlijk zijn. Zijn pleidooi gaat in de kern over rechtvaardigheid en het goede leven, en daarmee kan hij gelovigen én niet gelovigen inspireren, zoals ook met eerdere The Washington Post maakte een overzicht van de invloedrijkste encyclieken uit de wereldgeschiedenis. encyclieken ‘De encycliek van Franciscus zou wel eens de Rerum Novarum van de ecologie kunnen worden,’ schreef De Morgen. is gebeurd.

‘Een charismatische paus die met ernst over het klimaatprobleem praat, kan impact hebben op veel mensen, analyseerde een Amerikaans democratisch Congreslid. Hier vind je het interview met ‘climate-hawk senator’ Sheldon Whitehouse. Want de paus kan iets wat de wetenschap niet is gelukt: De paus heeft een veel groter bereik dan de wetenschap, zegt onderzoeker Jeff Kiehl van het Amerikaanse National Center for Atmospheric Research. spreken over waarden en overtuigingen. Andrew Hoffman en Jenna White van de Universiteit van Michigan schreven over ‘de paus als boodschapper:’ making climate change a moral issue. ‘We moeten over de integriteit van menselijk leven durven spreken,’ schrijft de paus, ‘of the need to promote and unify all the great values.’

Hij lijkt daarvoor de aangewezen persoon. Paus Franciscus is bijzonder populair, óók bij niet-gelovigen. Een enquête van het Amerikaanse Pew laat zien: ‘Pope Francis’ Image Positive in Much of World.’ Geen wonder dat er met bijzonder veel enthousiasme werd gereageerd Hier vind je een overzicht van reacties uit de ‘civil society.’ door ngo’s zoals Greenpeace, De reactie van Greenpeace. OxfamNovib, De reactie van OxfamNovib. en Friends of the Earth, De reactie van Friends of the Earth. en door de VN, De reactie van VN-leiders. de Wereldbank De reactie van de Wereldbank. en de divesteerbeweging. Hier de reactie van divesteerkampioen 350.org. Kapitalisme kan alleen blijven bestaan, concludeerde Hier vind je de ‘view’ van The Financial Times. The Financial Times na het lezen van de encycliek, als het niet ten koste van de planeet en groeiende ongelijkheid gaat.

De paus smeedt zelf onverwachte coalities om zijn invloed te vergroten. Zo nodigde hij klimaatactivist Naomi Klein uit voor een conferentie in het Vaticaan over de encycliek. Hier video (en tekst) van Naomi Kleins persconferentie in het Vaticaan. Klein zelf had toen al gezegd Klein werd geïnterviewd bij Democracy Now! dat ze denkt dat de invloed van de encycliek enorm zal zijn, vooral in de aanloop naar de klimaattop in Parijs later dit jaar. Sociale bewegingen kunnen de encycliek gebruiken, verwacht Klein, om extra druk te zetten op de politiek. Ze wees er bovendien op dat de encycliek ook slecht nieuws is voor conservatieve Amerikaanse politici In dit verhaal lees je meer over conservatieve Amerikaanse politici en klimaatverandering. die de Bijbel gebruiken om hun passieve reactie op het klimaatprobleem te rechtvaardigen. Hen slaat de paus de munitie uit handen.

Een narratief van hoop

En de kerk heeft nog iets. Het werd benoemd door journalist Andrew Brown in The Guardian. Beluister hier de podcast van The Guardian over geloof en klimaatactie. Niemand hoort graag dat hij verantwoordelijk is voor de milieuproblemen in de wereld, zei Brown. Maar religies hebben daar een narratief voor: ‘je was een zondaar en nu ben je vergeven […] Het is gemakkelijker voor religieuze leiders om mensen te veroordelen zonder ze af te schrikken, omdat ze altijd een uitweg bieden,’ aldus Brown. Ze bieden hoop.

Wat politici en de milieubeweging doorgaans niet durven – tegen mensen zeggen dat ze misschien minder moeten consumeren, dat niet alles hetzelfde kan blijven – dat zegt de paus hard en herhaaldelijk. Het post-industriële tijdperk zal waarschijnlijk de geschiedenis ingaan als buitengewoon onverantwoordelijk, schrijft de paus. Maar we mogen hopen dat de mensheid aan het begin van de eenentwintigste eeuw in staat bleek ‘genereus de schouders onder zijn verantwoordelijkheden te zetten,’ schrijft de paus. ‘Mensen zijn tot het ergste in staat, maar ze kunnen ook boven zichzelf uitstijgen, opnieuw kiezen wat goed is, en een nieuwe start maken.’